Қазақстан Республикасындағы табиғи монополиялар субъектілері үшін тарифтерді индекстеу әдістемесін әзірлеу

«Бағалық сараптама» ЖШС Азия даму банкімен (АДБ) және Табиғи монополияларды реттеу комитетімен (ТМРК) ынтымақтастық шеңберіндегі маңызды жобаны жүзеге асыруды аяқтады. Жоба халықаралық стандарттарды және Қазақстан экономикасының ерекшеліктерін ескере отырып, тарифтерді индекстеу әдістемесін әзірлеуге бағытталған.

Тарифтердің инфляцияға әсері: 2025 жылғы мамырға шолу

Ұлттық статистика бюросының ресми деректеріне сәйкес, 2025 жылғы мамырда жылдық инфляция негізінен мына факторларға байланысты біршама өсті:

• Азық-түлік тауарлары бағасының маусымдық өсуі;
• Ақылы қызметтер бағасының өсуі.

Қызмет көрсету бағасы неге өсіп жатыр?

Бағаның өсуі жаңа тарифтік саясат шеңберіндегі коммуналдық тарифтерді түзетумен байланысты, ол мына мақсаттарға бағытталған:

• Инженерлік инфрақұрылымды жаңғырту;
• Ресурстар (электр энергиясы, көмір, отын) бағасының өсуі;
• ТМС (табиғи монополиялар субъектілері) қызметкерлерінің жалақысын арттыру.

Бұл инфляцияға қаншалықты әсер етеді?

• 2025 жылдың басынан бері тарифтер инфляцияға 0,4 пайыздақ тармақ (п.т.) қосты;
• Жыл аяғына қарай түпкілікті әсерді 0,89 п.т.-ға дейін шектеу жоспарланып отыр.

Әрі қарай не болады?

Баға тұрақтылығын сақтау және тұтынушыларға түсетін ауыртпалықты азайту үшін тарифтердің теңгерімді әрі бақыланатын өзгерісі күтілуде.

Астана: Мұнай тасымалдау тарифтері талқыланды

Бүгін, 2025 жылғы 18 сәуірде, «ҚазТрансОйл» АҚ-ның ішкі нарық үшін ҚР құбырлары арқылы мұнайды бірыңғай бағыттау бойынша операторлық қызметке жеңілдетілген тәртіппен тарифті бекітуге берген өтінімі бойынша қоғамдық тыңдаулар өтті.

Шараны ҚР ҰЭМ Табиғи монополияларды реттеу комитеті (ТМРК) Мұнай мен газды тасымалдауды реттеу басқармасының басшысы Нұшаруан Лесбекұлының төрағалық етуімен өткізді.

Тыңдауға Энергетика министрлігінің өкілдері, «ҚазТрансОйл» басшылығы, БАҚ және басқа да мүдделі тараптар қатысты. Баяндаманы «ҚазТрансОйл» АҚ бас директорының экономика және қаржы жөніндегі орынбасары Әміржан Оспанов жасады.

Усынылған тариф жобасы — алдын ала дайындалған нұсқа, соңғы шешімді жан-жақты қарастырғаннан кейін ТМРК қабылдайды.

2025 жылғы 1 шілдеде Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті коммуналдық қызметтерді тұтынушыларға арналған қоғамдық қабылдау өткізді. Осыған ұқсас іс-шаралар Комитеттің аумақтық департаменттерімен елдің барлық өңірлерінде ұйымдастырылды.

Іс-шара барысында Комитет өкілдері келесі өзекті тақырыптарды егжей-тегжейлі түсіндірді:

Ерекше назар газдың бөлшек сауда бағасын көтеруге аударылды. 2025 жылғы 1 шілдеден бастап тұтынушылардың барлық санаттары үшін баға орта есеппен 27%-ға өсті. Бұл ҚР Энергетика министрлігі бекіткен тауарлық газға көтерме бағаның өсуімен байланысты. Ел бойынша орташа есеппен көтерме баға 33%-ға өсті.

Қабылдау аясында тұтынушылардан үш сұрақ түсті, оларға Комитет мамандары толыққанды жауап берді.

Табиғи монополияларды реттеу комитеті ашықтықты арттыруға, халықпен кері байланысты нығайтуға және реттелетін салалардағы басты өзгерістер туралы уақтылы ақпараттандыруға бағытталған ашық қоғамдық қабылдауларды өткізу тәжірибесін әрі қарай да жалғастырады.

Қазақстан Республикасы Үкіметінің реттелетін тарифтердің өсу қарқынын қайта қарау туралы шешіміне сәйкес, Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті мынаны хабарлайды: 2025 жылдың төртінші тоқсанында реттелетін коммуналдық тарифтер бойынша жаңа өсімді бекіту жоспарланып отырған жоқ.

Сонымен қатар, олардың өсу қарқыны төмендейді. Жоспарланған өсу қарқынын бәсеңдету көрсеткіштері:

Бұл шешім мынадай шаралардың арқасында мүмкін болды:

Бастапқыда 2025 жылы коммуналдық тарифтердің өсуі инфляцияға 1,32 пайыздық тармақ деңгейінде әсер етеді деп болжанған еді. Қабылданған шараларға байланысты бұл көрсеткіш 0,82 п.т. дейін төмендейді, бұл экономикаға түсетін инфляциялық қысымды азайтады.

Қабылданған шаралар мыналарға бағытталған:

Келешекте тарифтерді көтеру халықтың әлеуметтік сезімталдығын және мемлекеттік экономикалық саясаттың басымдықтарын ескере отырып, теңгерімді түрде жүзеге асырылатын болады.

Бұған дейін инженерлік инфрақұрылымды жаңғыртуға бағытталған жаңа тарифтік саясатты іске асыру аясында тарифтерді кезең-кезеңмен көтеру көзделген болатын. Бұл шаралар мыналар үшін қажет еді:

2025 жылғы 11 наурызда ҚР ҰЭМ Табиғи монополияларды реттеу комитеті «KEGOC» АҚ-ның тарифтер мен тарифтік сметаларды өзгертуге берген өтінімі бойынша қоғамдық тыңдаулар өткізді.

Тыңдаулар ТМРК төрағасының орынбасары Нұрлан Булатбаевтың төрағалығымен өтті. Ол барлық тараптардың қатысуы маңызды екенін атап өтті: «Тыңдаулардың мақсаты – ашықтық, айқындық, ақпараттандыру және тұтынушылардың мүдделері арасындағы теңгерім». Талқылауға ҚР Энергетика министрлігінің өкілдері, «KEGOC» АҚ басшылығы, БАҚ және басқа да мүдделі тараптар қатысты.

Баяндамамен KEGOC-тың Экономика және қаржы жөніндегі басқарушы директоры Айгүл Әкімбаева сөз сөйледі. Соңында ұсынылған жобаның алдын ала сипатта екені және түпкілікті шешім егжей-тегжейлі қарау қорытындысы бойынша қабылданатыны атап өтілді.

2025 жылғы 4 наурызда ҚР ҰЭМ Табиғи монополияларды реттеу комитеті коммуналдық қызметтерді тұтынушыларға арналған қоғамдық қабылдау өткізді.

Іс-шара Комитет төрағасының орынбасары Қанат Құлназаровтың төрағалығымен және салалық басқармалардың қатысуымен өтті.

Талқыланған негізгі тақырыптар:

Тұтынушылардан сұрақтар түскен жоқ, дегенмен қатысушыларға ТҮКШ (Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы) саласындағы негізгі мәселелер бойынша толық ақпарат берілді.

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті «KEGOC» АҚ-ның бекітілген тарифтер мен тарифтік сметаларды олардың қолданылу мерзімі аяқталғанға дейін өзгертуге берген өтінімін қарау шеңберінде қоғамдық тыңдау өткізеді.

Қатысуға Парламент және мәслихат депутаттары, әкімдіктердің, мемлекеттік органдардың, БАҚ, ҮЕҰ (үкіметтік емес ұйымдар) өкілдері, сарапшылар және барлық мүдделі тұтынушылар шақырылады.

Өтініммен monopolist.gov.kz сайтында танысуға болады.

2025 жылғы 4 ақпанда ҚР ҰЭМ Табиғи монополияларды реттеу комитеті коммуналдық қызметтерді тұтынушыларға арналған қоғамдық қабылдау өткізді.

Осыған ұқсас іс-шаралар ТМРК-ның аумақтық департаменттерінің ұйымдастыруымен бүкіл ел бойынша өтті. Қабылдау Facebook желісі арқылы онлайн режимінде трансляцияланып, максималды ашықтық пен қолжетімділікті қамтамасыз етті.

Іс-шара Комитет төрағасының орынбасары Қанат Құлназаровтың төрағалығымен және бейінді басқарма өкілдерінің қатысуымен өтті.

Қабылдауда келесі мәселелер қаралды:

Жобаның мақсаттары:

Сонымен қатар, тұтынудың әлеуметтік нормаларын енгізу бойынша деректер айтылды:

Қабылдау барысында тұтынушылардан 4 сұрақ түсіп, оларға нақты уақыт режимінде түсініктемелер берілді.

Қанат Құлназаров ҚР ҰЭМ ТМРК төрағасының орынбасары болып тағайындалды

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті Құлназаров Қанат Темірұлының Комитет төрағасының орынбасары лауазымына тағайындалғанын хабарлайды.

Қанат Құлназаров 2005 жылы Алматы экономика және статистика академиясын аяқтаған. Еңбек жолын 2006 жылы бастаған.

• 2007–2008 жж. — ТМРАК Ақтөбе облысы бойынша департаментінің жетекші маманы;
• 2009–2022 жж. — ҚР Индустрия және инфрақұрылымдық даму министрлігінде сарапшыдан бастап департамент директорына дейінгі әртүрлі лауазымдарды атқарды;
• 2022–2023 жж. — ҚР ҰЭМ ТМРК Бақылау және талап-шағым жұмысы басқармасының басшысы;
• 2023 жылдың наурызынан бастап — ТМРК Астана қаласы бойынша департаментінің басшысы.

Қанат Темірұлының бұл лауазымға тағайындалуы Комитеттің кадрлық әлеуетін жүйелі түрде нығайтуды айшықтайды және табиғи монополиялар салаларындағы реттеу тиімділігін одан әрі арттыруға бағытталған.

Қазақстанда энергетикалық және коммуналдық желілерді ауқымды жаңғырту басталады

Ұлттық жоба: Қазақстандағы энергетика мен ТҮКШ-ны жаңғырту

• Басталуы: 2025 жылғы 24 қаңтар
• Қамту аймағы: 57 қала | 12–13 млн адам (халықтың 60–65%-ы)

Кімдер қатысады?

• 200-ден астам табиғи монополиялар субъектілері
• 70%-ы — мемлекеттік компаниялар
• 30%-ы — жеке сектор

Қала түріне қарай 4 санатқа бөлінген:

• I–II деңгейлер — Астана, Алматы, Шымкент, Ақтөбе + 16 облыс орталығы
• III–IV деңгейлер — моногородалар мен шағын қалалар

Қаржыландырудың 7 механизмі:

1. Тікелей қаржыландыру (ҚДБ, ЕДБ, ХҚҰ, ӨДҚ)
2. Синдикатталған қаржыландыру және бірлесіп қаржыландыру
3. Облигациялар («Бәйтерек», ҚЖҚ, ЖАО)
4. Бюджеттік кредиттер
5. Облигациялар (жеке сектор)
6. Жеке монополистердің капиталына кіру
7. Лизинг (ӨДҚ)

Жобаның мақсаттары:

• Апаттылықты азайту
• Коммуналдық қызметтердің сапасын арттыру
• Энергия жүйелерінің тұрақтылығын арттыру
• Әрбір кәсіпорынға жеке тәсіл қолдану

«Энергетика мен ТҮКШ-ны жаңғырту» Ұлттық жобасы бойынша Жобалық кеңсе жұмысын бастады

Алғашқы отырысты Вице-премьер Қанат Бозумбаев өткізді.

Өзекті мәселелер:

• 87 монополист-кәсіпорында тозу деңгейі: 65–100%
• Мақсат: Тозу деңгейін 40%-ға дейін төмендету
• Жоспар: Қосымша 7,3 ГВт қуаттылық салу

2029 жылға дейінгі инвестициялық қажеттілік:

• Электр генерациясы: 6,2 трлн ₸
• Коммуналдық желілер: 6,8 трлн ₸

Қаржыландыру көздері:

• Екінші деңгейдегі банктер (ЕДБ), ұлттық қаржы институттары
• Халықаралық қаржы ұйымдары (ХҚҰ)
• Үйлестіруші — «Бәйтерек» АҚ
• Бақылау — «Қазорталық ТҮКШ» АҚ

Отандық өнеркәсіпті қолдау:

• Жұмыс істеп тұрған зауыттарды жүктеу
• 27 жаңа өндіріс орнын ашу
• Жұмыс орындарын құру
• Бірыңғай электрондық сатып алу жүйесі
• Жосықсыз жеткізушілер тізілімі

Әлеуметтік қолдау және әділ тарифтер:

• Нарықтық тарифтер — төлем қабілеті бар азаматтар үшін
• Халықтың әлеуметтік жағынан осал топтарын (ХӘОТ) қорғау — автоматтандырылған тұрғын үй көмегі арқылы
• Төлемдердің шекті деңгейі — отбасының жиынтық табысының 5%-ынан аспайды
• Тұтыну нормалары мен аумақ ауданын біріздендіру (унификациялау)

Келесі қадамдар:

• 2 апта ішінде — Жол картасын дайындау
• Қаңтардың соңына дейін халықты кеңінен ақпараттандыру: БАҚ, бизнес, табиғи монополиялар субъектілері

Қанат Бозумбаев:

«Жоба кешенді, жедел тәсілді және барлық тараптың — министрліктерден бастап азаматтарға дейін қатысуын талап етеді».

ТҮКШ мәселелері бойынша ТМРК қоғамдық қабылдауы

• Ұйымдастырушы: Табиғи монополияларды реттеу комитеті (ТМРК)
• Аумағы: Бүкіл ел бойынша (аумақтық департаменттерді қоса алғанда) өткізілді
• Қабылдауды жүргізген: Нұрлан Булатбаев, ТМРК төрағасының орынбасары
• Қатысушылар: Салалық басқармалардың өкілдері

Басты мәлімдеме: электр энергетикасындағы реформа

2025 жылдан бастап:

• Бөлшек саудада электрмен жабдықтауды тек өңірлік электр желілік компаниялары (ӨЭЖК) жүзеге асырады;
• ӨЭЖК-ге 21 лицензия берілді.

Мақсаты:

• Жеткізу мен жабдықтауды біріктіру;
• Энергия жүйесінің тиімділігін арттыру;
• Инфрақұрылымдық шығындарды азайту;
• Тұтынушылар үшін тұрақтылық пен сапаны қамтамасыз ету.

Аман Боранбай, Электр энергетикасы саласын реттеу басқармасы:

«Өзгерістер саланы жаңғыртуға және халыққа қызмет көрсетуді жақсартуға мүмкіндік береді».
Тұтынудың әлеуметтік нормалары 15 өңірде енгізілуде:

• Сумен жабдықтау — 44 табиғи монополия субъектісі;
• Жылумен жабдықтау — 42 табиғи монополия субъектісі.

Бөлшек саудада электрмен жабдықтауды заңнамалық талаптарға сәйкес келетін, тек лицензиясы бар энергия беруші ұйымдар (ӨЭЖК) ғана жүзеге асыратын болады.

«Астана-ӨЭЖК» АҚ

«Алатау Жарық Компаниясы» АҚ

«Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС

«Қарағанды Жарық» ЖШС, «Караганды РЭК» ЖШС

«Энергосистема» ЖШС

«ЭПК-Atica» ЖШС, «ЭПК-forfait» ЖШС

«Горэлектросеть» ЖШС, «Павлодарская РЭК» АҚ

«Көкшетау Энерго» ЖШС, «Акмолинская РЭК» АҚ

«Біріктірілген ЭнергоСервистік Компания» АҚ

«Северо-Казахстанская РЭК» АҚ

«БҚ – ӨЭЖК» ЖШС

«Қызылорда ӨЭЖК» АҚ

«Атырау Жарық» АҚ

«Талдықорған АТЭСК» АҚ

«Жезқазған ӨЭЖК» АҚ

«Жамбыл электр желілері» ЖШС

«Маңғыстау ӨЭЖК» АҚ

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті 2023 жылға арналған жылу және электрмен жабдықтау саласындағы тарифтік сметалар мен инвестициялық бағдарламалардың орындалуын тексеруді аяқтады. Талдау нәтижесі көрсеткендей, 108 табиғи монополия субъектісі инфрақұрылымды жаңғыртуға бағытталған жоспарланған қаражатты игермеген.

Нәтижесінде реттеуші қызмет көрсету бағасын төмендету арқылы тұтынушыларға қаражатты қайтаруды қамтамасыз ететін уақытша өтемдік тарифтерді енгізді. Өтемақының жалпы сомасы 5,4 млрд теңгені құрайды, оның 4,2 млрд теңгесі — жылумен жабдықтауға, 1,2 млрд теңгесі электрмен жабдықтауға тиесілі.

Анықталған заңбұзушылықтарға қарамастан, сала капиталды салымдардың тұрақты өсімін көрсетіп отыр: 2024 жылдың қаңтар–қазан айларында жылу және электрмен жабдықтауға салынған инвестициялар 2023 жылдың ұқсас кезеңіндегі 853,6 млрд теңгемен салыстырғанда 871,2 млрд теңгеге жетті, ал 2023 жылдың қорытындысы бойынша 1,2 трлн теңгелік рекорд орнатылды.

Өндіріс көлемінде де оң динамика байқалады. 2024 жылдың қаңтар–қазан айларында 1,8 трлн теңгенің электр энергиясы және 332,7 млрд теңгенің жылу энергиясы өндірілді, ал 2023 жылдың сәйкес кезеңінде бұл көрсеткіштер тиісінше 1,6 трлн теңге және 255,5 млрд теңгені құраған болатын. 2023 жылдың қорытындысы бойынша өнім шығару электр энергиясы бойынша 2 трлн теңгеге жуықтады және жылу энергиясы бойынша 350,5 млрд теңге болды.

Уақытша өтемдік тарифтер механизмі бір мезгілде тұтынушылардың құқықтарын қорғайды әрі монополистерді тәртіпке шақырады. Тарифтерді төмендету есебінен халық игерілмеген инвестициялар үшін артық төлемейді, ал компаниялар жабдықтау жүйелерінің сенімділігі мен елдің энергетикалық инфрақұрылымын одан әрі дамытуға тікелей әсер ететін жобаларды уақтылы іске асыруға ынталанады.

Міндеттеме алдың ба — орында: монополистер сумен жабдықтау және су бұру саласындағы міндеттемелерді бұзғаны үшін халыққа 23 миллиард теңгеден астам қаражатты қайтарады

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті 2023 жылға арналған сумен жабдықтау және су бұру саласындағы тарифтік сметалар мен инвестициялық бағдарламалардың орындалуын қорытындылады. Тексеру нәтижесі көрсеткендей, бірқатар табиғи монополия субъектілері (ТМС) тұтынушылар алдындағы міндеттемелерін орындамаған, нәтижесінде бастапқыда тарифке енгізілген игерілмеген қаражат қалыптасқан.

«Табиғи монополиялар туралы» Заңға сәйкес, барлық ТМС жыл сайын 1 мамырға дейін реттеушіге тарифтік смета қаражатының жұмсалуы мен инвестбағдарламалардың іске асырылуы туралы есеп береді. Комитет 60 күн ішінде ұсынылған деректерге талдау жүргізеді және инвестициялардың игерілу тиімділігін бағалайды. Егер міндеттемелер орындалмаса, реттеуші уақытша өтемдік тариф (УӨТ) механизмін қолданады: қызмет көрсету құны төмендетіледі, ал пайдаланылмаған қаражат тарифтерді төмендету арқылы тұтынушыларға қайтарылады.

2023 жылдың қорытындысы бойынша халыққа 23,1 млрд теңге өтеледі — бұл өткен жылмен салыстырғанда үш есе артық. Соманың негізгі бөлігі (22,3 млрд теңге) сумен жабдықтау саласына тиесілі; су бұру қызметтері бойынша тағы 0,8 млрд теңге қайтарылады.

Сонымен бірге, бұл сектор капиталды салымдардың тұрақты өсімін көрсетіп отыр, бұл материалдық базаның біртіндеп нығайып келе жатқанын дәлелдейді. 2025 жылдың қаңтар–қазан айларында инвестициялар 2023 жылдың ұқсас кезеңіндегі 409,8 млрд теңгемен салыстырғанда 422,4 млрд теңгеге жетті. Арыстан үлесі сумен жабдықтауға тиді — 328,8 млрд теңге, ал су бұруға — 76,7 млрд теңге. 2024 жылдың қорытындысы бойынша инвестициялардың жалпы көлемі 598,6 млрд теңгені құрады, бұл 2022 жылғы көрсеткіштен 23%-ға артық; сумен жабдықтауға салынған салымдар 410 млрд теңгеге, ал су бұруға 146,2 млрд теңгеге жетті.

Капиталды салымдардың өсуі жабдықтарды жаңғыртуды, желілік инфрақұрылымды дамытуды және сумен жабдықтау мен су бұру жүйелерінің сенімділігін арттыруды білдіреді. Сонымен бірге, УӨТ механизмі тұтынушыларға қаражатты қайтаруды қамтамасыз етеді және монополистерді инвестициялық бағдарламаларды адал орындауға ынталандырады. Осылайша, реттеушілік саясат халықтың мүдделерін қорғауды коммуналдық инфрақұрылымды тұрақты жаңартуға жағдай жасаумен ұштастырады.

Коммуналдық қызметтерді тұтынушылардың құқықтарын қорғау: монополистерге 418 миллион теңге айыппұл салынды

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті (ҚР ҰЭМ ТМРК) коммуналдық қызметтерді тұтынушылардың құқықтарын қорғауды басты басымдықтардың бірі ретінде қарастырады. Оның құзыретіне заңбұзушылықтарды жедел анықтау, жеткізушілердің адалдығына мониторинг жүргізу, сондай-ақ электр, жылу, су және газбен жабдықтау салаларындағы қызметтердің сапасы мен қолжетімділігін бақылау кіреді.

2024 жылдың сегіз айында ТМРК мен оның аумақтық бөлімшелері 11 жоспарлы көшпелі және 145 жоспардан тыс тексеру жүргізді, бұл 2023 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 20,8%-ға артық. Бақылау шаралары барысында 109 заңбұзушылық анықталып (38%-ға өсім), олар бойынша 109 нұсқама берілді (62,7%-ға өсім). Бүгінгі таңда 64 нұсқама толық орындалды, қалғандары шағымдану кезеңінде.

Нәтижесінде 180 әкімшілік іс қозғалып, салынған айыппұлдардың жалпы сомасы 418,3 млн теңгені құрады. Бұл соманың 153,3 млн теңгесі өндіріліп, бюджетке түсті. Салыстыру үшін айтсақ, 2023 жылдың алғашқы сегіз айында 120 жоспардан тыс тексеру жүргізіліп, 79 заңбұзушылық анықталған және 67 нұсқама шығарылып, оның 44-і орындалған болатын.

Тексерулердің тиімділігіне цифрлық құралдар кешені ықпал етуде. 2024 жылғы 1 қаңтардан бастап ықтимал заңбұзушылық қаупінің деңгейіне қарай тексерулерді белгілейтін автоматтандырылған Тәуекелдерді басқару жүйесі (ТБЖ) жұмыс істейді. 2024 жылдың маусымында ТБЖ Smart Data Ukimet (SDU) талдау платформасымен біріктірілді. Осының арқасында заңбұзушылықтар туралы деректер нақты уақыт режимінде түседі, табиғи монополиялар субъектілері тәуекел дәрежесі бойынша автоматты түрде жіктеледі, ал жоспарланған тексерулер туралы хабарламалар адамның қатысуынсыз қалыптасады.

Тұтынушылар ҚР ҰЭМ ТМРК-ге қолданыстағы тарифтер, жеке есептеу приборларын орнату және пайдалану, шарттардың талаптары, желілерге қосылу, сараланған тарифтерді қолдану және коммуналдық қызметтерді көрсетудің өзге де аспектілері мәселелері бойынша жүгіне алады. Цифрлық бақылауды дамыту және санкцияларды қолдануды күшейту реттеудің ашықтығына қосымша кепілдіктер береді, жеткізушілер тарапынан теріс пайдалану мүмкіндіктерін азайтады және әрбір тұтынушының мүддесін шынайы қорғауды қамтамасыз етеді.

Қазақстан онлайн-қызметтер индексі бойынша үздік 10 елдің қатарына енді

Қазақстан БҰҰ-ның 2024 жылғы жаһандық Онлайн-қызметтер индексінде (Online Service Index, OSI) 10-шы орынға көтеріліп, цифрлық көшбасшы мәртебесін нығайтты. Алда тек цифрлық инфрақұрылымы барынша дамыған мемлекеттер орналасқан, сонымен қатар Қазақстан ТМД мен Орталық Азияның барлық елдерін басып озды. Бірінші орынды Оңтүстік Корея (бағасы — 1,00) сақтап қалды, ал «технологиялық алып» деп танылған Жапония Қазақстаннан тек бір саты жоғары орналасты. Салыстыру үшін: Армения 53-ші, Ресей — 56-шы, Өзбекстан — 59-шы, Қырғызстан — 89-шы, ал Түрікменстан 172-ші орынды иеленді.

Қазақстанның бұл жоғары нәтижесі электрондық үкімет және мемлекеттік қызметтерді автоматтандыру саласындағы жүйелі реформаларға негізделген. Ең айқын мысалдардың бірі — инженерлік желілерге қосылу үшін техникалық шарттарды (ТШ) беру процесін цифрландыру. Жобаны ҚР ҰЭМ Табиғи монополияларды реттеу комитеті (ТМРК) ҚР Өнеркәсіп және құрылыс министрлігімен бірлесіп жүзеге асырды. Енді ТШ-ны бірқатар біріктірілген платформалар: «Монополист» базасы, «Мемлекеттік қала құрылысы кадастры» автоматтандырылған ақпараттық жүйесі («МҚҚ» ААЖ), e-Gov порталы арқылы қашықтан немесе дәстүрлі түрде — табиғи монополия субъектісінің кеңсесі арқылы алуға болады.

Жұмыс алгоритмі қарапайым: өтініш беруші «Монополист» базасында «ТШ-ға сұраныс» онлайн-формасын толтырады, содан кейін сұраныс автоматты түрде «МҚҚ» ААЖ-ға өтеді, онда өзекті картографиялық деректер мен жақын маңдағы желілердің бос қуаттылықтары туралы мәліметтер қолжетімді. Мұндай деректердің бірыңғай алмасуы жеке бару қажеттілігін жояды, сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтады және құжаттарды алу мерзімін бірнеше жұмыс күніне дейін қысқартады. Барлығы «бір терезе» принципі бойынша құрылған, ал өтінімнің мәртебесі нақты уақыт режимінде көрсетіледі.

Техникалық шарттар объектіні электр, жылу, газ және сумен жабдықтауға немесе су бұруға қосу мүмкіндігін растайтын міндетті талаптар пакеті болып табылады. Олар жаңа объектілерді салу немесе жұмыс істеп тұрғандарын қайта жаңарту, тұтынылатын қуаттылықты арттыру немесе техникалық параметрлерді өзгерту кезінде талап етіледі. Бас тарту тек бос қуаттар немесе тиісті инфрақұрылым болмаған жағдайда ғана мүмкін болады. Процесті автоматтандыру бұл ережелерді барлық өтініш берушілер үшін ашық әрі біріңғай етеді.

Электрондық сервистерді ілгерілету азаматтар мен бизнеске жеңілдік жасап қана қоймай, сонымен бірге болжамды әрі қолайлы реттеушілік ортаны құра отырып, елдің инвестициялық тартымдылығын арттырады. Қазақстанның OSI рейтингінің үздік 10 елінің қатарына енуі цифрландыру стратегиясының айтарлықтай нәтиже беретінін, ал платформалық шешімдерді дамыту — ТҮКШ, қала құрылысы немесе өзге де салаларда болсын — одан әрі өсудің басты драйвері болып қала беретінін дәлелдейді.

Монополистер қазақстандықтарға жылу үшін 768 миллион теңгеден астам қаражатты қайтарады

Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті 2023/2024 жылдардағы жылыту маусымы үшін төлемдерді қайта есептеуді аяқтап, жылумен жабдықтаушы ұйымдарды тұтынушыларға 768,2 млн теңгені қайтаруға міндеттеді. Өтемақы жылу энергиясын есептеу приборлары жоқ, шоттары норматив бойынша қалыптастырылған үйлердегі пәтерлерге қатысты.

Заңнамаға сәйкес, есептеуіштер болмаған жағдайда тариф маусым аяқталғаннан кейін «Қазгидромет» растаған сыртқы ауаның нақты температурасы негізінде түзетіледі. Артық төленген сомалар жеке шоттарға аударылады немесе келесі 2024/2025 жылдардағы жылыту кезеңінің төлемақыларында аванс ретінде есепке алынады.

Ең көп қайтару көлемі Шығыс Қазақстан облысына — 354,5 млн теңге, Алматы қаласына — 95,4 млн теңге және Маңғыстау облысына — 60,9 млн теңге тиесілі. Сонымен қатар Қызылорда (38,6 млн тг), Ақтөбе (37,7 млн тг), Ақмола (33,5 млн тг) және Қостанай (32 млн тг) облыстарының тұрғындары да қомақты өтемақы алады. Ұлытау және Қарағанды облыстарында қайта есептеу талап етілмейді: онда бастапқыда-ақ нақты температуралық деректерге байланыстырылған тарифтер қолданылады.

Жылу энергиясын есептеу приборларын орнату — артық төлемдердің алдын алудың және тек нақты тұтынылған жылу үшін төлеудің ең сенімді тәсілі болып қала береді. Қазақстанда мұндай приборлармен көппәтерлі тұрғын үйлердің шамамен 75%-ы жабдықталған және олардың үлесі біртіндеп артып келеді.

Тарифтер, қайта есептеулер немесе тұтынушылардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша сұрақтар туындаған жағдайда азаматтар Табиғи монополияларды реттеу комитетінің өңірлік департаменттеріне жүгіне алады. Реттеуші тұтынушылардың барлық санаты үшін төлемдердің әділдігін қамтамасыз ете отырып, есептеулердің ашықтығы мен қаражаттың уақтылы қайтарылуын қадағалайды.

Қазақстанда суық судың жеке есептеуіштерімен қамтамасыз етілу деңгейі 85%-дан асты. Дегенмен, жеңісті 100%-дық көрсеткішке тек бір өңір қол жеткізді

Қазақстан Орталық Азиядағы ұлғайып келе жатқан су тапшылығына қарсы тұрудың басты құралдарының бірі ретінде қарастыра отырып, суды тұтынуды есепке алу жүйесін кеңейтуді жалғастыруда. Табиғи монополияларды реттеу комитетінің деректері бойынша, еліміздегі пәтерлер мен жеке үйлердің 85,4%-ы суық судың жеке есептеу приборларымен (ЖЕП) қамтамасыз етілген. Бұл ретте абсолюттік көрсеткішке — 100%-ға — әзірше тек Маңғыстау облысы жетті, ал он үш өңірде қамту деңгейі 90%-дан асады.

Жалпыұйлік есептеу приборларымен (ЖҰЕП) қамтамасыз ету жағдайы біркелкі емес: республика бойынша орташа деңгей 67,8%-ды құрайды. Алматы, Шымкент қалаларында және Батыс Қазақстан облысында көппәтерлі тұрғын үйлер толық жабдықталған, елордада бұл көрсеткіш максималды деңгейге жақын — 99,7%. Сонымен бірге Қостанай (5,2%), Атырау (8,3%) және Солтүстік Қазақстан (12,1%) облыстары айқын аутсайдер болып қалып отыр.

Есептеуіштерді жеделдетіп енгізу өңірдегі болжамды созылмалы су тапшылығымен байланысты: 2028 жылға қарай Орталық Азиядағы қолжетімді ресурстар мен қажеттіліктер арасындағы күтілетін алшақтық 5-тен 12 км³-ге дейін жетуі мүмкін. Бұл мәселе жаһандық трендті көрсетеді: WWF бағалауы бойынша, 2050 жылға қарай әлемдік ЖӨӨ-нің шамамен 46%-ы су тәуекелдері жоғары өңірлерде қалыптасады, ал бүгінде олардың үлесі 10%-дан аспайды.

Приборларды орнату моделдері барынша ашық. Табиғи монополия субъектісі есептеуішті тұтынушының кейіннен төлеуі туралы шарт негізінде орната алады немесе абоненттің өзі техниалық талаптарға сәйкес ЖЕП-ті өз есебінен қояды. Екі жағдайда да пломба қою, құрылғыны биллингтік жүйеде тіркеу және ары қарай нақты көрсеткіштер бойынша есеп айырысу міндетті болып табылады.

Атқаратын функциялардың айырмашылығын түсіну маңызды. Жеке есептеуіш нақты пәтердің тұтынуын тіркейді және тек пайдаланылған көлем үшін төлеуге мүмкіндік береді. Жалпыұйлік прибор ғимараттың жалпы шығынын есептейді, инженерлік желілердегі ысыраптарды анықтайды және оларды тұрғындар арасында әділ бөледі. ЖЕП мен ЖҰЕП деректерін салыстыру артық текше метрлердің дәл қай жерде кететінін және нақты канша төленуі керектігін анықтауға көмектеседі.

Осылайша, тұрғын үйлерді есепке алу құралдарымен жаппай қамтамасыз ету — бұл бюрократиялық формалдылық емес, ресурстық және қаржылық әділдіктің пәрменді механизмі. Су тәуекелдері күшейген кезде ол негізсіз шығындарды азайтуға, үнемделген қаражатты желілерді жаңғыртуға бағыттауға және ең бастысы, келешек ұрпақ үшін су ресурстарын сақтауға мүмкіндік береді.